Prof. Dr. sc. Jeton Shasivari
Nga përgjigjja e Ministrit të Drejtësisë z. Filkov ndaj peticionit të 385 studentëve shqiptarë të Fakulteteve të Drejtësisë të tre universiteteve me mësim në gjuhën shqipe në Maqedoni vërehet një njohje e cekët e materies në fjalë edhe pse kjo Ministri është organi i vetëm kompetent për organizimin e provimit të jurisprudencës.
Qëllimi i këtij provimi nuk është testimi i njohurive (shkathtësive) gjuhësore të gjuhës maqedonase (siç pretendon Ministri!) sepse njohuritë gjuhësore u nënshtrohen testimeve të tjera dhe dëshmohen me certifikata të tjera. Qëllimi i këtij provimi është testimi i njohurive profesionale juridike duke siguruar që juristët e ardhshëm të kenë kompetencën e kërkuar me ligj për ushtrimin e funksioneve dhe profesioneve të ndryshme në sistemin e drejtësisë gjë që dëshmohet me certifikatën për dhënien e këtij provimi.
Çështja e gjuhës së këtij provimi i përket mënyrës së dhënies së provimit dhe duhet të rregullohet me rregullore si akt nënligjor. Ligji i provimit të jurisprudencës i v. 2019 rregullon kushtet dhe procedurën për dhënien e këtij provimi dhe nuk ka asnjë dispozitë lidhur me gjuhën e provimit ndërkaq, neni 14 paragrafi 6 e ngarkon Ministrin në fjalë që të përcaktojë mënyrën e dhënies së këtij provimi. Rregullorja për mënyrën e dhënies së këtij provimi dhe formën dhe përmbajtjen e certifikatës për provimin e dhënë që zbatohet nga 1 janari i v. 2020, lidhur me mënyrën e dhënies së këtij provimi nuk ka asnjë dispozitë lidhur me gjuhën e provimit por, në nenin 11 paragrafi 2 lidhur me formën dhe përmbajtjen e certifikatës përcakton se, për anëtarin e bashkësisë që flet gjuhë të ndryshme nga gjuha maqedonase, dhe të cilën gjuhë e flasin së paku 20% e qytetarëve në Maqedoni, me kërkesë të tyre, certifikata hartohet në gjuhën maqedonase dhe alfabetin e saj cirilik dhe në gjuhën dhe alfabetin e tyre.
Prandaj, është rrenë me bisht pohimi i Ministrit z. Filkov në përgjigjen e tij, kur thotë se, Ligji i provimit të jurisprudencës nuk përmban dispozita për dhënien e këtij provimi në gjuhë tjetër përveç gjuhës maqedonase sepse siç u morr vesh as në ligj e as në rregullore nuk përmendet fare gjuha maqedonase si mënyrë e mbajtjes së këtij provimi?!
Ministri z. Filkov e humbi mundësinë që të shquhet për një arritje të barazisë gjuhësore me plotësimin e Rregullores në fjalë vetëm edhe me një dispozitë për mënyrën e dhënies së provimit të jurisprudencës në gjuhën maqedonase dhe në gjuhën shqipe sipas përzgjedhjes së kandidatit duke privuar 385 studentë shqiptarë, qytetarë të Maqedonisë nga e drejta e tyre kushtetuese dhe ligjore.
Dhe, këtë “mur ndaj gjuhës shqipe” të vendosur me përgjigjen arbitrare të Ministrit z. Filkov, 385 juristët e ardhshëm do ta mbajnë mend në kujtesën e tyre!
Është evidente se Ministri z. Filkov nuk është konsultuar me dy kolegët e tij ministra të kësaj përbërjeje qeveritare të cilët shquhen për nga barazia gjuhësore: me
Ministrin e Brendshëm z. Toshkovski (kuadër i VMRO-së parti kjo që e ka nismën më të madhe kundër Ligjit të përdorimit të gjuhëve para Gjykatës Kushtetuese) i cili me rregulloren e tij të janarit të këtij viti mundësoi që barazia gjuhësore të arrijë “në timon” sepse për herë të parë në historinë e Maqedonisë së pavarur falë kësaj rregulloreje procesverbali për kundërvajtje të kryer në komunikacion me urdhërpagesë kundërvajtëse dhe procesverbali për kontrollin e përshtatshmërisë teknike të automjeteve në rugët publike dorëzohen nga MPB në dy gjuhë: në gjuhën maqedonase dhe në gjuhën shqipe sipas Ligjit të përdorimit të gjuhëve, dhe Ministri i Shëndetësisë, kolegu nga UEJL, Prof. Dr. sc. Azir Aliu i cili si Ministër i Shoqërisë Informatike dhe Administratës falë angazhimit të tij 7-të mujor bëri një hap kolosal me atë që nga 24.10.2023 për herë të parë në historinë e Maqedonisë së pavarur provimi profesional për pranim në punë në administratën shtetërore të jepet edhe në gjuhën shqipe dhe në alfabetin e saj sipas Ligjit të përdorimit të gjuhëve.
Nuk ka dilemë se, provimi i jurisprudencës për sa i përket mënyrës së dhënies së tij pra, gjuhës së provimit (sipas Kushtetutës dhe legjislacionit të Maqedonisë) duhet të jepet në dy gjuhë: në gjuhën maqedonase dhe në alfabetin e saj dhe në gjuhën zyrtare tjetër nga gjuha maqedonase (sipas formulimit kushtetues dhe ligjor) pra, në gjuhën shqipe dhe në alfabetin e saj, sipas përzgjedhjes së kandidatit.
Provimi i jurisprudencës në Kosovë jepet në dy gjuhë: në gjuhën shqipe dhe në gjuhën serbe (sipas përzgjedhjes së kandidatit), në Porto Riko (SHBA) ky provim jepet në spanjisht dhe në anglisht (sipas përzgjedhjes së kandidatit), në Kanada ky provim jepet në anglisht dhe në frëngjisht (sipas përzgjedhjes së kandidatit), India njihet për diversitetin e saj gjuhësor në dhënien e këtij provimi madje në 11-të gjuhë: anglishte, hindishte, telugushte, tamilishte, kannadashte, marathishte, bengalishte, guxharatishte, odianishte, punjabishte dhe asamezishte; në Izrael ky provim jepet në hebraisht dhe në arabisht, në Belgjikë ky provim jepet në tri gjuhë: holandisht, frëngjisht ose gjermanisht, varësisht nga rajoni, në Zvicër ky provim jepet në tri gjuhë: gjermanisht, frëngjisht ose italisht, në Hong Kong ky provim jepet në anglisht dhe në gjuhën kineze, në Finlandë ky provim jepet në finlandisht dhe suedisht, etj.
Ajo që dështoi Ligji i përdorimit të gjuhëve në lëmin e gjyqësisë (neni 9) sepse tashmë 7 vite nga hyrja e tij në fuqi, nuk ka asnjë procedurë të vetme gjyqësore në asnjë gjykatë të Maqedonisë të udhëhequr edhe në gjuhën shqipe dhe në alfabetin e saj (zbatim me 0% edhe përkundër gjobave të larta 4000-5000 EUR për çdo shkelje të tij), nuk i jep të drejtë Ministrit z. Filkov që të ndërlidh çështjen e provimit të jurisprudencës me gjuhën në të cilën aktualisht udhëhiqen procedurat gjyqësore, sepse shumë shpejt do të vijë dita kur falë standardeve ndërkombëtare dhe evropiane, procedurat gjyqësore do të udhëhiqen edhe në gjuhën shqipe dhe në alfabetin e saj, në gjykatat e Shkupit, Tetovës, Gostivarit, Kërçovës, Strugës, Kumanovës, Dibrës, etj. (me gjasë edhe nga dikush nga 385 studentët shqiptarë (gjyqtarë të ardhshëm) nënshkrues të këtij peticioni), sepse udhëheqja e procedurave gjyqësore edhe në gjuhën shqipe është e drejtë kolektive kombëtare e fituar jo me Ligjin e përdorimit të gjuhëve të v. 2019 por me Ligjin e gjykatave të rregullta të Maqedonisë socialiste të v. 1976 i cili në nenin 17 parashihte se, në zonat e komunave ku jetojnë pjesëtarët e kombësive, nëse me statutin e komunës është paraparë përdorimi i gjuhës së një kombësie të caktuar, procedura para gjykatës komunale, që vepron në atë zonë, udhëhiqet edhe në gjuhën e asaj kombësie.
(Autori është profesor universitar i së drejtës kushtetuese në UEJL)
