Arsimi i lartë në Republikën e Maqedonisë së Veriut ndodhet në një fazë vendimtare reformimi, ku sfidat e cilësisë, konkurrueshmërisë dhe zhvillimit institucional kërkojnë qasje të balancuar dhe vizion afatgjatë. Debati aktual përfshin çështje thelbësore si autonomia universitare, avancimi akademik, financimi i qëndrueshëm dhe përgjegjësia institucionale. Një ligj i ri për arsimin e lartë duhet të mbështetet në harmonizimin me standardet evropiane, rritjen e cilësisë së mësimdhënies, digjitalizimin e sistemit, përmirësimin e administrimit, forcimin e lidhjes me tregun e punës dhe vendosjen e një modeli të drejtë dhe të qëndrueshëm financimi.
Dilemat kryesore që shtrohen sot përpara nesh janë thelbësore për të ardhmen e arsimit të lartë:
• Ligji i ri: Reformë për Cilësi apo Goditje për Gjeneratën e Re?
• Cilësi dhe Konkurrencë apo Pabarazi dhe Diskriminim?
• Meritokraci apo Monopol Institucional?
• Autonomi apo Centralizim? Çfarë fsheh propozim-ligji i ri për Arsimin e Lartë?
• Arsimi i Lartë mes Reformës dhe Përjashtimit: Kush Fiton, Kush Humb?
Propozim-ligji synon rritjen e standardeve akademike përmes kritereve më të ashpra dhe kontrollit të shtuar, por cilësia afatgjatë mund të arrihet vetëm nëse këto masa shoqërohen me. me resurse adekuate, kulturë pedagogjike të konsoliduar dhe politika mbështetëse që marrin parasysh kontekstin historik, politik, ekonomik dhe kulturor të zhvillimit të universiteteve në vend.
Të dhënat për periudhën 2010–2025 tregojnë rritje të numrit të mësimdhënësve nga 2,186 në 3,218, ndërkohë që numri i studentëve ka rënë nga 61,148 në 52,277, duke reflektuar zgjerim të kapaciteteve por tkurrje të kërkesës dhe sfida për qëndrueshmërinë e sistemit. Në vitin 2024/2025, me 4,832 mësimdhënës gjithsej dhe përqendrim dominues në universitetet publike, veçanërisht në UKIM me 1,970 të punësuar, ndërsa universitetet më të reja si “Shën Apostoll Pali” dhe “Nënë Tereza” kanë kapacitete dukshëm më të kufizuara, duke reflektuar pabarazi strukturore në sistemin universitar. Guthashtu në RMV, gati gjysma e stafit akademik (47.9%) janë profesorë të rregullt, ndërsa docentët përbëjnë vetëm 13%, çka tregon përqendrim të madh në nivelet më të larta dhe një sfidë serioze për ripërtëritjen gjeneracionale të universiteteve.
Të dhënat për vitin 2026 tregojnë se universitetet në RMV mbeten kryesisht të varura nga financimi shtetëror, me dallime të theksuara në nivelin e vetëfinancimit; ndërsa UKIM (110.1 milionë euro), dhe UGD (21,400,699 milion euro)kanë kapacitete më të larta për gjenerim të të ardhurave vetanake, universitetet më të reja si “Nënë Tereza”( 5,868,049 milion euro) mbeten dukshëm më të varura nga buxheti publik, duke reflektuar pabarazi në autonominë financiare dhe zhvillimore.
Aspekte dhe qasje kryesore të ligjit që kërkojnë rishikim përfshijnë përbërjen dhe kompetencat e organeve drejtuese me ndikim ekzekutiv, kriteret strikte për zgjedhje dhe rizgjedhje në tituj akademikë, mekanizmin e humbjes automatike të vendit të punës, kushtet për organizimin e doktoratave, modelin e financimit dhe nivelin e kontrollit administrativ, me synim vendosjen e një balancë reale ndërmjet rritjes së cilësisë dhe ruajtjes së autonomisë universitare.:
1. Ligji është shumë i rregulluar (strikt normativ) dhe me ndërhyrje të theksuar shtetërore, duke kufizuar autonominë universitare dhe fleksibilitetin institucional, ndërkohë që cilësia nuk rritet me kontroll administrativ, por me financim të qëndrueshëm, infrastrukturë dhe mbështetje për kërkimin shkencor
2. Mungesa e një procesi të qartë dhe gjithëpërfshirës konsultimi me universitetet, senatet dhe sindikatat ul legjitimitetin e ligjit, vështirëson zbatimin praktik dhe cenon autonominë universitare.
3. Autonomia universitare, si parim i garantuar me Kushtetutë, nënkupton të drejtën e institucioneve për vetëvendosje në organizim, programe, kërkim dhe menaxhim; ndërsa neni 86 paraqet shqetësim serioz pasi parashikon ndikim të theksuar të pushtetit ekzekutiv në Këshillin Universitar, duke dobësuar përfaqësimin e pavarur akademik.
4. Neni 63, që rregullon pushimin e veprimtarisë së një institucioni të arsimit të lartë, duhet të përcaktojë kritere të qarta, objektive dhe transparente, në mënyrë që të shmangen vendimet arbitrare dhe ndërhyrjet e mundshme politike në mbylljen e institucioneve.
5. Këshilli Nacional për Arsimin e Lartë, ku përbërja ndikohet në masë të madhe nga qeveria. Në vendet e rajonit si Sllovenia dhe Serbia, përfaqësimi i qeverisë është nga 18–28%, ndërsa tek ne arrin deri në 50%. Kjo ngre shqetësim për autonominë universitare dhe pavarësinë akademike.
6. Neni 164, që parashikon humbjen automatike të vendit të punës në rast të mosrizgjedhjes në titull akademik, krijon pasiguri juridike dhe cenon proporcionalitetin e masës, duke rrezikuar të drejtën për punë dhe stabilitetin profesional; një sistem modern duhet të mbështesë zhvillimin dhe vlerësimin e drejtë të stafit akademik, jo masa ndëshkuese që dekurajojnë cilësinë në mësimdhënie dhe kërkim. Siguria në punë dhe trajtimi i drejtë janë faktorë kyç për cilësinë e mësimdhënies dhe kërkimit.
7. Vendosja e kritereve që favorizojnë universitete të caktuara për organizimin e ciklit të tretë, apo që kushtëzohen me renditje kombëtare e ndërkombëtare dhe nënshkrime nga universitete “top 3 universitet”, krijon pabarazi dhe konkurrencë jolojale, duke kufizuar zhvillimin e universiteteve të reja; reformat duhet të garantojnë mundësi të barabarta dhe të promovojnë cilësinë përmes standardeve të drejta, transparencës dhe investimeve reale, jo përmes kufizimeve diskriminuese
8. Buxheti për hulumtime mbetet i pamjaftueshëm (rreth 0.3% e GDP, larg standardeve evropiane 1.5–3%), ndërkohë që universitetet shtyhen drejt vetëfinancimit, çka rrezikon zhvendosjen e fokusit nga cilësia akademike drejt mbijetesës financiare dhe rrit varësinë nga ndërhyrjet qeveritare në planifikimin e tyre.
9. Forcimi i kritereve për avancim me kërkesa të larta për publikime me impakt faktor duhet të zbatohet gradualisht dhe me mbështetje financiare e infrastrukturore, pasi përndryshe krijon pabarazi për kuadrin e ri dhe universitetet më të reja, ndërkohë që ligji lë në hije dimensionin pedagogjik dhe transferimin e njohurive dhe të shkathtësive te studentët duke u fokusuar pothuajse ekskluzivisht në kërkimin shkencor.
10. Kriteret për zgjedhje dhe rizgjedhje në tituj akademikë janë të përqendruara pothuajse vetëm në rezultatet kërkimore, duke lënë në hije mësimdhënien, mentorimin dhe kontributin institucional, një sistem i drejtë avancimi duhet të balancojë kërkimin, cilësinë e ligjërimit dhe angazhimin akademik, si dhe të mbështesë pjesëmarrjen në konferenca dhe rrjetëzim ndërkombëtar përmes kushteve reale, jo vetëm kritereve formale.
11. Paradoksi i financimit qëndron në faktin se profesorët paguhen për mësimdhënie sipas titullit, ndërsa avancimi dhe qëndrueshmëria në punë kushtëzohen kryesisht nga rezultatet kërkimore, duke krijuar një mospërputhje strukturore midis asaj që kërkohet dhe asaj që kompensohet.
12. Universitetet e reja, për shkak të kapaciteteve më të kufizuara akademike, kërkimore dhe financiare, rrezikojnë të vendosen në pozitë të pabarabartë ndaj universiteteve të konsoliduara nëse kriteret për doktorata, projekte dhe avancim bazohen vetëm në kapacitete ekzistuese; prandaj reformat duhet të sigurojnë balancë zhvillimore dhe mekanizma mbështetës për trajtim të barabartë institucional.
13. Renditjet ndërkombëtare duhet të jenë rezultat i një sistemi të shëndoshë që prodhon dije dhe inovacion, jo qëllim në vetvete të një qeverie, nëse krijohen kushte për shkencë cilësore dhe zhvillim të qëndrueshëm, pozicionimi në lista ndërkombëtare do të vijë natyrshëm si fryt i punës afatgjatë.
14. Kushti që asistenti të qëndrojë tre vite në pozitë para zgjedhjes në docent mund të krijojë pengesa për kuadrot që vijnë me doktorata nga universitete të rangut të lartë ndërkombëtar, duke dekurajuar kthimin e tyre dhe duke dërguar një mesazh jo inkurajues për ndërkombëtarizimin dhe vlerësimin e meritës akademike. Të vendoset klauzola përjashtuese)
15. Ligji vështirë se mund të rrisë cilësinë reale nëse lejon që nota mesatare 8.00 të llogaritet kumulative nga cikli i parë dhe i dytë për punësime akademike, pasi kjo ul pragun e përzgjedhjes dhe nuk garanton standard të qëndrueshëm të ekselencës akademike.
16. Neni 124, duke kufizuar organizimin e studimeve të doktoratës vetëm për universitete që plotësojnë kritere të larta kumulative (renditje ndër katër të parat dhe minimumi 15 vite veprimtari), rrezikon centralizim dhe pabarazi ndërmjet institucioneve; prandaj kriteret duhet të bëhen më realiste dhe proporcionale, duke u bazuar në përqindje relative të stafit akademik me publikime dhe projekte ndërkombëtare, në vend të pragjeve absolute që favorizojnë vetëm universitetet e konsoliduara. Prandaj kërkohet zëvendësimi me një kriter të ri që kërkon që 25% e stafit akademik të ketë publikuar punime në revista ndërkombëtare me faktor ndikimi dhe 25% e stafit akademik të ketë projekte ndërkombëtare
17. Neni 161, duke kërkuar numër të lartë publikimesh në periudhë të shkurtër, krijon presion dhe rrezik për theksim të sasisë mbi cilësinë; prandaj propozohet heqja e h-indeksit si kriter detyrues dhe vendosja e një standardi më të balancuar, që bazohet në të paktën pesë punime shkencore, prej të cilave tre të publikuara në revista me faktor ndikimi të indeksuara në Web of Science dhe/ose Scopus, si dhe vlerësimi i mësimdhënies dhe kontributit akademik.
18. Nenet 198 dhe 199 mundësojnë ndërhyrje administrative që çojnë deri në pezullim të funksionimit të universitetit ose anulim vendimesh pa kontroll gjyqësor, duke cenuar autonominë dhe mbrojtjen juridike; prandaj propozohet zgjatja e afatit për përmbushje të detyrimeve dhe vendimmarrje mbi bazë raporti nga një grup ekspertësh, jo vetëm nga ministri. Në nenin 198 paragrafi (1), propozohet që afati prej një muaji të zgjatet në një periudhë prej së paku gjashtë muaj deri në një vit, për të siguruar kohë të mjaftueshme për zbatimin e dispozitave ligjore
19. Ligji i ri, duke rritur gjobat, ndalimet dhe kontrollin ndëshkues, krijon presion dhe pasiguri financiare, veçanërisht për universitetet më të reja; prandaj nevojitet një qasje parandaluese dhe mbështetëse, me afate korrigjuese dhe mekanizma këshillues në vend të masave strikte ndëshkuese.
20. Detyrimi për akreditimin e diplomave të përbashkëta me universitete Top-500 sipas ARWU paraqet një kërkesë ambicioze, por potencialisht jorealiste, pasi bashkëpunimet e tilla kërkojnë kohë, harmonizim të thellë akademik dhe kapacitete reale; përndryshe rrezikohet krijimi i marrëveshjeve formale simbolike, në vend të partneriteteve substanciale që rrisin realisht cilësinë dhe ndërkombëtarizimin.
21. Propozim-ligji nuk përmban dispozita të qarta kundër nepotizmit, duke lënë hapësirë për zgjedhjen e të afërmve në të njëjtin fakultet dhe duke rrezikuar cenimin e meritokracisë dhe transparencës akademike.
22. Ndalimi i thirrjeve të titulluara vështirëson funksionimin e universiteteve të reja me mungesë stafi të konsoliduar, duke rrezikuar mbylljen e programeve studimore dhe kufizimin e zhvillimit institucional.
23. Dalja në pension e një numri të madh profesorësh në periudhë të shkurtër krijon rrezik për boshllëk kadrovik dhe ulje të cilësisë, prandaj kërkohet planifikim strategjik i punësimeve dhe mbështetje për gjeneratën e re akademike.
Sygjerime:
1️⃣ Autonomi reale universitare – Garantim kushtetues i vetëqeverisjes akademike pa ndërhyrje politike në vendimmarrje.
2️⃣ Cilësi e bazuar në mbështetje, jo ndëshkim – Financim i qëndrueshëm, infrastrukturë kërkimore dhe mekanizma korrigjues në vend të masave strikte ndëshkuese.
3️⃣ Avancim i drejtë dhe proporcional – Kritere fleksibile që balancojnë kërkimin, mësimdhënien dhe kontributin institucional, pa barriera diskriminuese.
4️⃣ Barazi zhvillimore ndërmjet universiteteve – Standarde realiste dhe proporcionale që nuk favorizojnë vetëm institucionet e konsoliduara.
5️⃣ Siguri juridike dhe stabilitet profesional – Mbrojtje e të drejtave të stafit akademik dhe eliminim i mekanizmave që krijojnë pasiguri strukturore.
6️⃣ Reformë gjithëpërfshirëse dhe transparente – Përfshirje aktive e komunitetit akademik në hartimin dhe zbatimin e ndryshimeve ligjore.
Prof.Inord.Dr.Bujamin Bela
